Kościół w Świętym Wojciechu — czy tu stał erem Pięciu Braci Męczenników?
Półtora kilometra na zachód od Międzyrzecza, na wysokiej skarpie nad doliną Obry, stoi mały kościół o konstrukcji szachulcowej, z kwadratową wieżą i hełmem z latarnią. Wieś Święty Wojciech wygląda zwyczajnie, a jednak to tutaj część historyków umieszcza erem Pięciu Braci Męczenników. Byłby to jeden z pierwszych klasztorów benedyktyńskich na ziemiach polskich, założony około 1001 roku.
Wieś wokół kościoła
Pierwsza wzmianka pochodzi z 1259 roku. Łaciński dokument mówi o „villa ecclesie sancti Adalberti”, czyli wsi kościoła św. Wojciecha. Według Wikipedii osada powstała wokół kościoła pod tym wezwaniem, wzniesionego w 1257 roku. Był to najstarszy kościół parafii międzyrzeckiej i jej siedziba. W 1259 roku książę Bolesław Pobożny zatwierdził ugodę między plebanem tego kościoła a wójtem Międzyrzecza. Nadał też kościołowi łan ziemi nad Obrą i pozwolił plebanowi łowić bobry w rzece. Do 1793 roku wieś należała do biskupstwa poznańskiego.
Czy tu był erem Pięciu Braci?
W nocy z 10 na 11 listopada 1003 roku w eremie zginęło pięciu pustelników: włoscy benedyktyni Benedykt i Jan, bracia Izaak i Mateusz oraz ich pomocnik Krystyn. Według Wikipedii zabito ich w napadzie rabunkowym. Kronika Thietmara wspomina, że w 1005 roku niemieccy rycerze dostali rozkaz, by nie burzyć opuszczonego przez mnichów klasztoru w Międzyrzeczu. Na Międzyrzecz wskazał historyk Tadeusz Wojciechowski już w 1904 roku. Inni badacze, m.in. Gerard Labuda, umieszczali erem w Kaźmierzu pod Szamotułami, w Kazimierzu Biskupim albo w Trzemesznie. Część autorów uważa, że na podstawie znanych źródeł nie da się już tego miejsca precyzyjnie ustalić.
W 1997 roku archeolodzy wykonali przy kościele trzy niewielkie sondaże, żeby sprawdzić tę hipotezę. Raport w „Informatorze Archeologicznym” opisuje fundament z dużych głazów spajanych gliną, szeroki na około metr, wychodzący poza obrys obecnego kościoła. Już w 1952 roku odkryto tu cienką warstwę osadniczą z X–XI wieku i liczne kości z grobów późniejszego cmentarza. Plac przy kościele służył do pochówków aż do 1945 roku. Badania nie rozstrzygnęły sporu. Dokumentacja i znaleziska trafiły do muzeum w Międzyrzeczu.
Kościół, który widzisz dziś
Obecny kościół filialny pw. św. Wojciecha jest wpisany do rejestru zabytków. Źródła różnie podają jego datę. Wikipedia podaje rok 1768, raport archeologiczny pisze o drugiej połowie XVIII wieku, a opisy zdjęć na Wikimedia Commons podają rok 1790. Budynek wzniesiono na planie prostokąta, z trójbocznym zamknięciem od południa i wieżą od północy. Według Wikipedii w środku wisi dzwon z 1660 roku.
Praktycznie
Święty Wojciech, gmina Międzyrzecz, powiat międzyrzecki, województwo lubuskie, na prawym brzegu Obry, około 1,5 km na zachód od Międzyrzecza. Kościół stoi w centrum wsi. Nie mamy potwierdzonych informacji o udostępnianiu wnętrza poza nabożeństwami, więc nastaw się na obejrzenie budynku z zewnątrz, co zajmie około 15 minut. W Międzyrzeczu z Pięcioma Braćmi związane są też fara św. Jana Chrzciciela z relikwiami oraz Sanktuarium Pierwszych Męczenników Polski.
Dlaczego to nie zabytkowa perełka
Nie mamy potwierdzonych informacji, że wnętrze jest udostępniane poza nabożeństwami, a związek z Pięcioma Braćmi to wciąż hipoteza.
Źródła
- Informator Archeologiczny: badania 31 (1997) — Święty Wojciech, gm. Międzyrzecz (PDF) — https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/informator-archeologiczny-badania/1997-tom-31/informator_archeologiczny_badania-r1997-t31-s221-222.pdf
- Wikipedia — Święty Wojciech (wieś) — https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Awi%C4%99ty_Wojciech_(wie%C5%9B)
- Wikipedia — Pięciu Braci Męczenników — https://pl.wikipedia.org/wiki/Pi%C4%99ciu_Braci_M%C4%99czennik%C3%B3w
- Wikimedia Commons — Święty Wojciech. Kościół św. Wojciecha (zdjęcie z 21.08.2015) — https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%C5%9Awi%C4%99ty_Wojciech._Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Wojciecha_1790_(2).jpg