Dawny szpital psychiatryczny w Owińskach — zbrodnia na pacjentach w 1939 roku
Jesienią 1939 roku w zakładzie psychiatrycznym w Owińskach pod Poznaniem przebywało około 1100 pacjentów. Jeszcze tej jesieni Niemcy zaczęli ich mordować. Niemieckie komando SS pod dowództwem Herberta Langego wywoziło ich do lasów pod Obornikami i do Fortu VII w Poznaniu, gdzie ginęli od gazu. Według IPN była to część akcji zagłady chorych psychicznie w Kraju Warty.
Pierwszy szpital psychiatryczny w Wielkopolsce
Zakład otwarto w styczniu 1838 roku w murach skasowanego klasztoru cysterek. Parafia w Owińskach podaje datę 25 stycznia. Był to pierwszy szpital psychiatryczny w Wielkopolsce i według portalu Parku Krajobrazowego Puszcza Zielonka do 1920 roku jedyny taki zakład w Prowincji Poznańskiej. Pierwszymi dyrektorami byli Friedrich Wilhelm Christian Beschorner i Karl Wilhelm Werner.
Szpital szybko się rozrastał. Parafia notuje 120 pacjentów w 1871 roku i 204 w 1878 roku. W 1880 roku zakład rozbudowano pod nadzorem Heinricha Laehra, a w 1911 roku miał 750 łóżek. Na potrzeby szpitala przebudowano też dawny klasztor (w latach 1873–1875). Zachowane budynki szpitalne są wpisane do rejestru zabytków pod numerem 22/A z 6 kwietnia 2000 roku.
Jesień 1939: Sonderkommando Lange i Fort VII
We wrześniu i październiku 1939 roku władze niemieckie przejęły zakłady psychiatryczne w okupowanej Wielkopolsce. W listopadzie zaczęła się akcja zagłady pacjentów. Prowadziło ją specjalne komando dowodzone przez Herberta Langego, komisarza kryminalnego i SS-Obersturmführera. Według IPN liczyło ono 15 funkcjonariuszy Policji Bezpieczeństwa i 60 policjantów.
Chorych z Owińsk wywożono w dwa miejsca. Część rozstrzelano w lasach pod Obornikami. Innych przewieziono do Fortu VII w Poznaniu. Tam, jak opisuje IPN, zamykano ich w bunkrze, którego otwory więźniowie uszczelniali gliną, a do środka doprowadzano gaz z butli stojącej przed wejściem. Później do zabijania chorych w Kraju Warty komando używało samochodu z komorą gazową, do której wprowadzano tlenek węgla. Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie nazywa Fort VII pierwszym obozem, w którym Niemcy użyli gazu do masowego mordowania ludności cywilnej.
Liczby ofiar różnią się w zależności od źródła. IPN podaje, że w ten sposób zamordowano 1000 pacjentów zakładu w Owińskach i 27 pacjentów oddziału dla umysłowo chorych Szpitala Miejskiego w Poznaniu. Muzeum w Żabikowie pisze o ponad 1100 zamordowanych z Owińsk. W relacji o śledztwie IPN z 2014 roku pada liczba 400 chorych zagazowanych w Forcie VII. Te liczby nie muszą się wykluczać, bo część ofiar zginęła w lasach pod Obornikami, ale pełnego bilansu nie da się dziś ustalić. Niemcy zniszczyli całą dokumentację pacjentów z Owińsk. W przeciwieństwie do szpitali w Kościanie i Gnieźnie nie zachowały się żadne listy chorych.
Zbrodnia w Owińskach była jednym z pierwszych etapów szerszej akcji. Według dzieje.pl do sierpnia 1941 roku zamordowano w Kraju Warty łącznie około 6 tys. pacjentów szpitali psychiatrycznych. Herbert Lange został później pierwszym komendantem obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem.
Po zbrodni: obóz pracy, zakład wychowawczy, ruina
Od 1943 roku do stycznia 1945 roku na terenie zakładu działał Arbeitslager Treskau, podobóz niemieckiego obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Po wojnie, w latach 1952–1993, mieścił się tu Młodzieżowy Zakład Wychowawczy, a później dom pomocy społecznej. Dziś budynki dawnego szpitala i przyległy teren należą do osoby prywatnej i niszczeją.
Śledztwo w sprawie zbrodni prowadzi od 1998 roku Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Poznaniu. Wznowiono je w listopadzie 2013 roku, a w marcu 2014 roku prokuratorzy zaapelowali o zgłaszanie się świadków i rodzin ofiar. Odpowiedziało kilkadziesiąt osób. Każdego roku 22 września obchodzony jest Dzień Pamięci Ofiar Zagłady Osób z Zaburzeniami Psychicznymi na terenach okupowanej Polski podczas II wojny światowej.
Upamiętnienie i informacje praktyczne
Według danych OpenStreetMap na terenie dawnego cmentarza zakładowego, na wschodnim skraju Owińsk, stoi kamień ufundowany przez mieszkańców w 2003 roku. Napis brzmi: „Teren byłego cmentarza zakładu dla psychicznie chorych w Owińskach 1838–1940”. Przycisk „Nawiguj” prowadzi w to miejsce.
Budynki dawnego szpitala to niszczejąca ruina na terenie prywatnym. Nie wchodź do środka ani na teren zakładu: grozi to zawaleniem i jest naruszeniem cudzej własności. Oglądaj je wyłącznie z publicznej drogi. Historię zbrodni dokumentuje w Poznaniu Muzeum Martyrologiczne Wielkopolan – Fort VII, czyli miejsce, do którego wywożono chorych z Owińsk.
Upamiętnienie
Kamień na terenie dawnego cmentarza zakładowego (mieszkańcy, 2003); zbrodnię dokumentuje Muzeum Martyrologiczne Wielkopolan – Fort VII w Poznaniu
Źródła
- IPN — Eutanazja — ukryte ludobójstwo pacjentów szpitali psychiatrycznych w Kraju Warty i na Pomorzu — https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/585,Eutanazja-ukryte-ludobojstwo-pacjentow-szpitali-psychiatrycznych-w-Kraju-Warty-i.html<br />
- Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie — Owińska. Szpital psychiatryczny — https://zabikowo.eu/22-owinska-szpital-psychiatryczny/<br />
- dzieje.pl — Nowi świadkowie ws. mordowania pacjentów szpitala w Owińskach w 1939 r. — https://dzieje.pl/aktualnosci/nowi-swiadkowie-ws-mordowania-pacjentow-szpitala-w-owinskach-w-1939-r<br />
- Muzeum Kulmhof w Chełmnie nad Nerem — Dzień Pamięci Ofiar Zagłady Osób z Zaburzeniami Psychicznymi — https://chelmno-muzeum.eu/dzien-pamieci-ofiar-zaglady-osob-z-zaburzeniami-psychicznymi-na-terenach-okupowanej-polski-podczas-ii-wojny-swiatowej-2/<br />
- Nasza Zielonka (Park Krajobrazowy Puszcza Zielonka) — Szpital psychiatryczny w Owińskach — https://naszazielonka.pl/places/opuszczony-szpital-psychiatryczny-w-owinskach/<br />
- Parafia św. Jana Chrzciciela w Owińskach — Początki — https://owinska.pl/poczatki-owinska-i-okolice/<br />
- OpenStreetMap — Miejsce byłego cmentarza zakładu dla psychicznie chorych — https://www.openstreetmap.org/node/3044494032