Bunkry oddziału AK „Jedliny-102” — obóz w lesie, z którego trafiono na Ural
Pozostałości ziemianek oddziału AK, który rozpoznał wyrzutnie V-1 i V-2, a w 1945 roku został deportowany przez NKWD.
W sosnowym lesie między Okoninami a Wielkim Gacnem, około kilometra od szosy, zostały zagłębienia po ziemno-drewnianych bunkrach i pamiątkowy głaz. W latach 1944–1945 był tu obóz oddziału Armii Krajowej „Jedliny-102”, nazywanego też Garnizonem Borów Tucholskich. Jego żołnierze w lutym 1945 roku ledwo uniknęli śmierci w lesie — a kilka dni później trafili w ręce NKWD.
Oddział z lasu
W okolicach Borów Tucholskich działały grupy konspiracyjne, które zasilały oddziały „Gryfa Pomorskiego” i Armii Krajowej. W 1944 roku działalność nasilił oddział „Jedliny-102” pod dowództwem por. Jana Sznajdera ps. „Dęba”. Według Tucholskiego Parku Krajobrazowego najważniejszym osiągnięciem wywiadu „Jedlin” było rozpoznanie wyrzutni pocisków V-1 i V-2 w okolicach Wierzchucina — niemieckiej „broni odwetowej”. Na przełomie 1944 i 1945 roku oddział liczył około 50 osób. Od początku 1945 roku zdobywał potrzebne zaopatrzenie i obserwował wycofującą się armię niemiecką.
Źródła różnie podają, kto dowodził „Jedlinami”. Przewodnik powiatu tucholskiego łączy oddział ze Stefanem Gussem ps. „Dan”, przedwojennym kierownikiem szkoły w Okiersku, a w opisie wsi Lipowa wspomina bunkier jego grupy partyzanckiej. Tucholski Park Krajobrazowy i relacja z Archiwum Wschodniego wskazują jako dowódcę por. Jana Sznajdera „Dębę”. Nie rozstrzygamy tej różnicy. Możliwe, że chodzi o różne okresy działalności oddziału, ale żadne z dostępnych nam źródeł tego nie wyjaśnia.
Oddział mógł działać dzięki pomocy mieszkańców okolicznych wsi. Przewodnik podaje, że ludność Zalesia wspierała głównie „Jedliny-102”. Za tę współpracę Niemcy zamordowali 17 listopada 1944 roku sześcioosobową rodzinę Słomińskich. Okolica Wielkiego Gacna była też terenem działania desantów zwiadowczych 1. Dywizji im. Tadeusza Kościuszki.
Luty 1945
14 lutego 1945 roku w wąwozie na tzw. Wierzchowniku, w pobliżu drogi Kiełpiński Most–Okoniny, gdzie stał bunkier, została zaskoczona sześcioosobowa grupa „Jedlin” razem z dowódcą. Partyzantom udało się uniknąć śmierci dzięki szybkiej reakcji. Dwa dni później, 16 lutego, oddział został przekazany NKWD.
Dalsze losy opisał sam Jan Sznajder w relacji przechowywanej w Archiwum Wschodnim Ośrodka KARTA. NKWD aresztowało cały oddział w miejscowości Zalesie. Żołnierzy osadzono w dawnym niemieckim obozie w Działdowie, skąd wysyłano transporty na wschód. W marcu 1945 roku deportowano ich na Ural, do obozu w Korkinie koło Czelabińska, gdzie pracowali w kopalni węgla. Sznajder opisuje warunki życia, choroby i śmiertelność w obozie. W październiku 1945 roku przeniesiono go do obozu w Kysztymie.
Co zostało w lesie
Bunkry były ziemno-drewniane, więc dziś w terenie widać przede wszystkim ich pozostałości — zagłębienia po ziemiankach. Przy nich stoi pamiątkowy głaz z rokiem powstania obozu i rokiem ustawienia kamienia. Do obozu prowadzi ścieżka z niskim płotkiem. Przez okolicę biegnie też znakowany przez PTTK rowerowy Szlak Partyzantów AK (Czersk Świecki – Śliwice – Wielkie Gacno – Szlachta).
Praktycznie
Dojazd: przy szosie w lesie między Okoninami a Wielkim Gacnem jest parking leśny i tablica informacyjna o obozie. Stamtąd idzie się leśną drogą ok. 1 km, do ścieżki z płotkiem prowadzącej do bunkrów. Przycisk „Nawiguj” prowadzi do ruin; parking leży ok. 850 m na południowy wschód od nich. Dostęp: teren leśny, otwarty, bez opłat. Pozostałości ziemianek to zagłębienia w gruncie — nie wchodź do nich i uważaj na nierówności. Czas: 45–60 minut z dojściem. Po drodze warto zajechać do kaplicy św. Huberta w Okoninach albo do wsi Krąg. Stan oznakowania może się zmieniać — sprawdź przed wyjazdem.
Dlaczego to warto zobaczyć
- Ma historię do opowiedzenia
- Nie ma go w topce przewodników
- Warto zboczyć z trasy
- Budzi emocje
Źródła
- Tucholski Park Krajobrazowy — Bunkier oddziału AK „Jedliny” — https://parki.kujawsko-pomorskie.pl/tpk/turystyka/warto-zobaczyc/722-bunkier-oddzialu-ak-jedliny
- Ośrodek KARTA, Archiwum Wschodnie — Jan Sznajder, Relacja z deportacji oddziału partyzanckiego „Jedliny 102” AK z Borów Tucholskich (sygn. AW II/1723) — https://zbioryspoleczne.pl/jednostki/PL_1001_AW_II_1723
- Muzeum Borów Tucholskich — portal „Borowiackie Szlaki”: Pozostałości bunkrów z II wojny światowej — https://portal.tucholski.pl/asp/pozostalosci-bunkrow-z-ii-wojny-swiatowej,58,artykul,1,560
- OpenStreetMap — Dawny sztab Armii Krajowej (ziemianki) — https://www.openstreetmap.org/node/5310831636
- OpenStreetMap — Szlak Partyzantów AK (PTTK) — https://www.openstreetmap.org/relation/6900099
- Starostwo Powiatowe w Tucholi — Bory Tucholskie. Przewodnik turystyczny po powiecie tucholskim (2021) — https://portal.tucholski.pl/asp/pliki/2021/07/przewodnik-turystyczny-tuchola-web.pdf