Międzyrzecki Rejon Umocniony — tunele, którymi Niemcy chcieli zamknąć drogę na Berlin
Fot. Jarosław Baranowski (2011), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Gmina Międzyrzecz

Międzyrzecki Rejon Umocniony — tunele, którymi Niemcy chcieli zamknąć drogę na Berlin

Ponad 30 km podziemnych korytarzy z lat 30., dworce podziemnej kolejki i zimowisko blisko 40 tysięcy nietoperzy

1,5–2,5 godz. (podziemia z przewodnikiem) Dostępne dla zwiedzających 4/4 kryteriów Podziemia tylko z przewodnikiem; ok. 150 schodów, niedostępne dla wózków. Trasa powierzchniowa z przewodnikiem wymaga mniej wysiłku
Nawiguj

Na polach między Pniewem a Kęszycą z ziemi wystają rzędy betonowych „zębów smoka”, a gdzieniegdzie pancerne kopuły schronów. Prawdziwy Międzyrzecki Rejon Umocniony jest jednak pod spodem. To szacunkowo 32–35 kilometrów tuneli wydrążonych 20–50 metrów pod ziemią, z dworcami podziemnej kolejki i koszarami. Niemcy budowali go w latach 30., żeby zamknąć najkrótszą drogę z Polski do Berlina.

Twierdza, której nigdy nie dokończono

Traktat wersalski zakazywał Niemcom budowy fortyfikacji przy granicach. Według Wikipedii przygotowania zaczęły się w tajemnicy już w 1927 roku. Po likwidacji alianckiej komisji kontrolnej i dojściu Hitlera do władzy, wiosną 1934 roku ruszyły pierwsze prace. Kopano kanały między jeziorami, budowano jazy i zapory, a przy drogach stawiano małe schrony. W 1935 roku generał Otto Förster przedstawił plan pełnego ufortyfikowania tzw. Bramy Lubuskiej. Hitler zatwierdził go 30 października 1935 roku podczas wizyty na budowie schronu w Wysokiej.

Cały Łuk Ufortyfikowany Odry i Warty (Festungsfront Oder-Warthe-Bogen) miał ponad 80 kilometrów i trzy odcinki. Najsilniej umocniono odcinek centralny, czyli okolice Boryszyna, Wysokiej, Kęszycy i Międzyrzecza, bo nie chroniły go jeziora ani rzeki. Schrony bojowe, nazywane Panzerwerkami, połączono podziemną Główną Drogą Ruchu. Tunele miały jajowaty przekrój, który lepiej znosi nacisk ziemi. W posadzce biegły tory kolejki, pod nimi odwodnienie, a wzdłuż korytarzy zbudowano 18 podziemnych dworców.

W 1938 roku Hitler wstrzymał budowę, a prace przerwano ostatecznie w połowie 1939 roku. Pierwotnych planów nigdy nie zrealizowano. Schronom brakowało zwłaszcza broni przeciwpancernej i artylerii. Od 1943 roku w podziemiach działała linia remontowa silników lotniczych Daimler-Benz, przy której pracowali robotnicy przymusowi, głównie Polacy i radzieccy jeńcy wojenni.

Trzy dni w styczniu 1945 i nietoperze

Zimą 1945 roku fortyfikacje obsadzały nieliczne, słabo wyszkolone załogi. Armia Czerwona przełamała pozycję w ciągu trzech dni walk, 29–31 stycznia 1945 roku. Po wojnie wiele obiektów wysadzono, żeby odzyskać stal pancerną. W latach 80. rozważano nawet umieszczenie w podziemiach magazynu odpadów radioaktywnych.

Zamiast tego podziemia przejęły nietoperze. Zimowisko odkryli w 1974 roku studenci biologii z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dziś centralny odcinek jest rezerwatem przyrody „Nietoperek”. Podczas liczenia w 2025 roku Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim naliczyła tu 39 768 zimujących nietoperzy.

Praktycznie

Centralny odcinek MRU leży w gminie Międzyrzecz, powiat międzyrzecki, województwo lubuskie, około 10–15 km na południowy zachód od Międzyrzecza. Do podziemi wchodzi się wyłącznie z przewodnikiem. W gminie Międzyrzecz trasy prowadzi Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy w Pniewie, które opisujemy w osobnym wpisie. Druga podziemna trasa, tzw. Pętla Boryszyńska, zaczyna się koło Boryszyna w sąsiedniej gminie Lubrza.

W podziemiach przez cały rok jest około 10°C, więc nawet latem weź ciepłą kurtkę. Od 15 października do 15 kwietnia trwa okres ochronny zimujących nietoperzy i większa część korytarzy jest wtedy zamknięta. Na bunkry i tunele poza wyznaczonymi trasami nie wchodź: to rezerwat przyrody, a opuszczone obiekty nie są zabezpieczone dla zwiedzających. Betonowe zapory i kopuły schronów zobaczysz z zewnątrz przy muzeum w Pniewie.

Dlaczego to zabytkowa perełka

  • Ma historię do opowiedzenia
  • Nie ma go w topce przewodników
  • Warto zboczyć z trasy
  • Budzi emocje

Źródła

  • Międzyrzecki Rejon Umocniony — Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy w Pniewie: Historia — https://bunkry.pl/historia/
  • Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy — Historia ochrony nietoperzy w MRU (2025) — https://bunkry.pl/historia-ochrony-nietoperzy-w-miedzyrzeckim-rejonie-umocnionym/
  • Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy — Warunki zwiedzania — https://bunkry.pl/warunki-zwiedzania/
  • RDOŚ w Gorzowie Wielkopolskim — Zimowe liczenie nietoperzy (12.01.2026) — https://www.gov.pl/web/rdos-gorzow-wielkopolski/zimowe-liczenie-nietoperzy
  • Wikipedia — Międzyrzecki Rejon Umocniony — https://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C4%99dzyrzecki_Rejon_Umocniony
  • Wikipedia — Rezerwat przyrody Nietoperek — https://pl.wikipedia.org/wiki/Rezerwat_przyrody_Nietoperek
  • Ziemialubuska.pl — Międzyrzecki Rejon Umocniony — https://ziemialubuska.pl/pl/co-zwiedzac/historia/fortyfikacje-obwarowania/miedzyrzecki-rejon-umocniony
Międzyrzecki Rejon Umocniony — tunele, którymi Niemcy chcieli zamknąć drogę na Berlin
Fot. Jarosław Baranowski (2011), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons