Obrzyce — pomnik ofiar nazistowskiej „eutanazji” w szpitalu Obrawalde
Fot. Stanikmcz (2012), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Miejsce pamięci

Obrzyce — pomnik ofiar nazistowskiej „eutanazji” w szpitalu Obrawalde

Międzyrzecz lato 1942 – styczeń 1945 ok. 10 tys. (szacunki do 18 tys.); Księga Zmarłych: 6991 zgonów 1942–1945 Cmentarz za ceglanym murem z bramą, alejki cmentarne; brak potwierdzonych informacji o nawierzchni. Izba Pamięci w weekendy niedostępna
Nawiguj

Na cmentarzu dawnego zakładu psychiatrycznego w Obrzycach, we wschodniej części Międzyrzecza, stoi biały krzyż z polską dedykacją, a u jego stóp dwa jasne kamienie: jeden z prawosławnym krzyżem, drugi z gwiazdą Dawida. Pomnik z 2004 roku upamiętnia pacjentów zamordowanych w ramach nazistowskiej akcji „eutanazji”. Według różnych szacunków było ich od 10 do 18 tysięcy.

Szpital, który miał być wzorcowy

Zakład w Obrzycach (niem. Obrawalde) powstał na początku XX wieku, 2–3 km na wschód od centrum miasta. Otwarto go 2 listopada 1904 roku. Zbudowano go w neogotyckim stylu jako samodzielne miasteczko z pawilonami dla chorych, kościołem, kostnicą i domami personelu. Według historyka Andrzeja Kirmiela zakład uważano za jeden z najnowocześniejszych we wschodnich Niemczech, a metody leczenia za wzorcowe. Leczyli się tu również Żydzi z całych Niemiec, którzy mieli w budynku administracji salę modlitw.

1942–1945

1 września 1939 roku naziści rozpoczęli akcję mordowania chorych psychicznie, nazywaną eufemistycznie „śmiercią z litości” (Aktion T4). Po protestach części niemieckiego duchowieństwa akcję przerwano, a w 1942 roku wznowiono ją w tajemnicy w prowincjonalnych zakładach. W Obrzycach zabijanie pacjentów zaczęło się latem 1942 roku i trwało do stycznia 1945 roku. Przywożono tu chorych z całej Rzeszy, głównie z Berlina, a także z Hanoweru i Hamburga.

Według Kirmiela przed rozpoczęciem akcji SS wywiozło ze szpitala tzw. szarymi autobusami pacjentów żydowskich w nieznanym kierunku. Pielęgniarka Marianna Grocholewska relacjonowała, że przyjechało 8–10 dużych autobusów, a pacjentkę w ataku epilepsji esesmani wrzucili na podłogę pojazdu. Tzw. Księga Zmarłych odnotowuje 6991 zgonów od 1 stycznia 1942 do 21 stycznia 1945 roku, prawie wyłącznie zamordowanych pacjentów. Szacuje się, że kolejne 2–3 tysiące osób zmarło wskutek celowego złego traktowania. Według Kirmiela wszystkich ofiar mogło więc być około 10 tysięcy. Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych podaje szacunki od 10 do 18 tysięcy, w tym dzieci, kobiety i osoby starsze. Pisze też, że w żadnym innym szpitalu objętym akcją T4 nie zabito tylu ludzi. Pokazujemy obie liczby, bo źródła się różnią.

Upamiętnienie

Cmentarz szpitalny przy ul. Długiej 23 dzielił się na kwatery wyznaniowe: ewangelicką, katolicką i, najdalej na północ, żydowską. Wszystkie trzy są dziś bardzo zniszczone. Naprzeciw dawnej kwatery żydowskiej wydzielono plac z pomnikiem z listopada 2004 roku. Symbolika pomnika odwołuje się także do judaizmu i upamiętnia żydowskie ofiary. Obok leżą małe tablice z trzy- i czterocyfrowymi numerami. Na terenie szpitala stoi obelisk z 1966 roku, a w budynku administracyjnym działa Izba Pamięci ze stałą wystawą o zbrodni. Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej zaznacza, że w weekendy Izba Pamięci jest niedostępna dla turystów.

Szpital działa do dziś jako Samodzielny Publiczny Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Międzyrzeczu. Pamiętaj, że to czynna placówka medyczna: zachowaj ciszę i szanuj prywatność pacjentów. O wizytę w Izbie Pamięci zapytaj w szpitalu. Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej organizuje też spacery historyczne po zespole szpitalnym, a historię zakładu opisuje książka Katarzyny Sztuby-Frąckowiak „Szpital Psychiatryczny w Obrzycach 1904–1945. Cienie z przeszłości”.

Upamiętnienie

Pomnik na cmentarzu szpitalnym przy ul. Długiej 23 (2004), obelisk na terenie szpitala (1966), Izba Pamięci w budynku administracji szpitala

Źródła

  • Andrzej Kirmiel — Międzyrzecz-Obrzyce (Uniwersytet w Poczdamie, projekt cmentarzy żydowskich, PDF) — https://www.uni-potsdam.de/fileadmin/projects/juedische-friedhoefe/Dokumente_Pl/Friedhof_Miedzyrzecz_Obrzyce/Kirmiel_Meseritz-Obrawalde.pdf
  • Uniwersytet w Poczdamie — Cmentarz zakładu Obrawalde w Międzyrzeczu-Obrzycach (A. Geißler-Grünberg) — https://www.uni-potsdam.de/de/juedische-friedhoefe-pl/friedhof-miedzyrzecz-obrzyce/anlage-des-friedhofs
  • PFRON Oddział Lubuski — Upamiętnienie akcji T-4 w Szpitalu Psychiatrycznym w Międzyrzeczu-Obrzycach (2025, PDF) — https://cms-v2-files.idcom-jst.pl/sites/39/wiadomosci/120095/files/tekst.pdf
  • Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego — Pamięć o historii szpitala w Obrzycach jest ważna (20.06.2025) — https://lubuskie.pl/wiadomosci/24409/pamiec-o-historii-szpitala-w-obrzycach-jest-wazna
  • Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej — Spacer historyczny po Obrzycach (2026) — https://muzeum.miedzyrzecz.pl/spacer-historyczny-po-obrzycach/
  • ESJF — Miedzyrzecz (Obrzyce) Jewish Cemetery — https://www.esjf-cemeteries.org/survey/miedzyrzecz-obrzyce-jewish-cemetery/
  • Wikipedia — Obrzyce — https://pl.wikipedia.org/wiki/Obrzyce
Obrzyce — pomnik ofiar nazistowskiej „eutanazji” w szpitalu Obrawalde
Fot. Stanikmcz (2012), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons