Zespół pocysterski w Owińskach
Jeśli jedziesz z Poznania na północ wzdłuż Warty, w Owińskach zobaczysz nad doliną rzeki kopułę z latarnią i czterokondygnacyjną wieżę zwieńczoną baniastym hełmem. To kościół św. Jana Chrzciciela, dawna świątynia cysterek. Obok stoi czworobok klasztoru. Mniszki modliły się tu niemal sześćset lat, a dziś w tych samych murach uczą się niewidome dzieci.
Wotum dwóch książąt i dwanaście mniszek z Trzebnicy
Klasztor ufundowali bracia, książę poznański Przemysł I i Bolesław Pobożny. Akt fundacyjny wystawili prawdopodobnie w latach 1241–1242. Według opisu w rejestrze zabytków fundacja była wotum za ocalenie Wielkopolski przed niszczycielskim najazdem Tatarów.
Zakonnice przyszły ze śląskiej Trzebnicy, z klasztoru związanego ze świętą Jadwigą Śląską. Parafia w Owińskach podaje, że wprowadziła je ksieni trzebnicka Gertruda, córka świętej Jadwigi, a pierwszą ksienią w Owińskach została Jadwiga. Źródła różnią się co do dat. Parafia wymienia 21 października 1249 roku, a Wikipedia i powiat poznański podają, że dwanaście cysterek przybyło w 1252 roku. Najstarszy kościół, pierwotnie pod wezwaniem Świętego Krzyża, zbudowano według rejestru zabytków w latach 1248–1253.
Wspólnota nie była duża, ale była zamożna. Około 1594 roku mieszkało tu 15 zakonnic i 5 nowicjuszek, w 1619 roku 27 mniszek, 4 nowicjuszki i 4 kandydatki, a w XVIII wieku około trzydziestu sióstr. Przy klasztorze działała szkoła dla dziewcząt ze szlacheckich rodzin. Pod koniec XVIII wieku do zakonu należały m.in. Biedrusko, Bolechowo, Chludowo, Czerwona Góra, Trzaskowo, Wierzonka i Skorzęcin.
Pożar z 1720 roku i kościół według projektu Pompea Ferrariego
Około 1700 roku ksieni Katarzyna Mielżyńska zamówiła u architekta Jana Catenazziego projekt nowego zespołu klasztornego. Prace przerwał pożar w 1720 roku, który zniszczył kościół i klasztor. Odbudową pokierowała ksieni Joanna Malczewska. Nową świątynię zaprojektował Pompeo Ferrari, architekt pochodzący z Rzymu. Budowa trwała do 1728 roku, a konsekracja odbyła się w 1731 roku. Wikipedia podaje dokładną datę, 2 września 1731 roku, i nazwisko biskupa Tomasza Franciszka Czapskiego. Ferrari wykorzystał część murów z połowy XIII wieku, które przetrwały pożar, więc w barokowym kościele zostały fragmenty średniowiecznej świątyni.
Kościół zbudowano na planie centralnym, prawie kwadratowym. Nawę główną wyznaczają cztery filary, a nad nią wznosi się kopuła z ośmiobocznym dachem i latarnią. Od wschodu dobudowano prezbiterium, a od zachodu chór. Elewacje dzielą płaskie, przeważnie zdwojone pilastry, a od wschodu, zachodu i północy wieńczą je trójkątne szczyty. Klasztor, czworobok czterech skrzydeł wokół kwadratowego wirydarza, zachował krużganki ze sklepieniami kolebkowymi. Skrzydło gospodarcze dostawiono po 1773 roku. Podobne skrzydło od południa rozebrano w 1890 roku.
Freski, w których klęczą cysterki
Najciekawsze jest wnętrze. W latach 1729–1730 franciszkanin Adam Swach pokrył polichromią wszystkie sklepienia, arkady pod emporami, ściany przy ołtarzach bocznych i wnęki. Wikipedia jako współautora wymienia także Walentego Żebrowskiego, rejestr zabytków podaje tylko Swacha. Malowidła przedstawiają sceny z życia Maryi, Chrystusa i świętych. Na sklepieniu centralnej kopuły jest m.in. scena, w której klęczące cysterki adorują Trójcę Świętą.
Wyposażenie jest jednolicie barokowe i ma przeważnie ornamenty w stylu regencji. Powstało w latach 1728–1730, prawdopodobnie według projektów Ferrariego. W ołtarzu głównym stoi rzeźba Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, przy filarach są dwa ołtarze boczne, a w nawach bocznych kolejne dwa. Na baldachimie ambony stoi figura św. Jana Nepomucena. Warto przyjrzeć się intarsjowanym stallom, konfesjonałom, ławkom i obrazom z XVII i XVIII wieku. Chór zakonny między filarami zdobią sztukaterie z motywami regencji. W zakrystii, odbudowanej po pożarze w 1783 roku, zostało rokokowe wyposażenie z około 1780 roku. Datę odbudowy, 1788, wpisano w posadzkę.
Od kasaty do ośrodka dla niewidomych dzieci
Koniec klasztoru rozłożył się na prawie czterdzieści lat. Po drugim rozbiorze Owińska znalazły się pod zaborem pruskim, a w 1797 roku państwo pruskie sprzedało dobra berlińskiemu bankierowi Zygmuntowi Ottonowi von Treskowowi. Jego rodzina zbudowała później pobliski pałac (opisujemy go w osobnym wpisie). Zakonnice zostały w murach klasztoru, ale ich liczba malała. W 1823 roku osiem z nich przeniesiono do Ołoboku. Ostateczna kasata nastąpiła w 1835 roku, kiedy pięć ostatnich cysterek i dwie karmelitanki wywieziono do Ołoboku. Kościół stał się parafialny.
W 1838 roku w budynkach klasztornych otwarto szpital psychiatryczny, pierwszy w Wielkopolsce. Na jego potrzeby klasztor przebudowano w latach 1873–1875. W 1939 roku Niemcy zlikwidowali szpital i zamordowali jego pacjentów. Tej historii poświęcamy osobny wpis w dziale miejsc pamięci. Od 1952 roku w zespole działa Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych, dziś noszący imię Synów Pułku. W dawnym ogrodzie klasztornym urządzono w 2012 roku Park Orientacji Przestrzennej, a w 2013 roku rewaloryzacja zespołu dostała nagrodę „Zabytek Zadbany”.
W 1806 roku kościół i klasztor oglądał Napoleon Bonaparte. Od 1965 roku kościół, w którym czczona jest figura Matki Bożej Fatimskiej, pełni też funkcję sanktuarium.
W dawnym ogrodzie klasztornym, który zajmuje 7,26 ha, przetrwały też starsze ślady życia cysterek. Opracowanie Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu z 2011 roku wymienia w nim XVIII-wieczną kapliczkę, dwie równoległe aleje grabowe, piec do suszenia owoców, dom ogrodnika oraz lodownię z XIX wieku, czyli budowlę do przechowywania lodu przez cały rok. Część ogrodu służyła wtedy jako ogród przyszkolny, reszta była nieużytkiem i zdziczałym sadem. Lodownia nie ma osobnego wpisu w rejestrze zabytków.
Praktycznie
Zespół stoi przy placu Przemysława 9 w Owińskach (gmina Czerwonak, powiat poznański), na wysokim, wschodnim brzegu Warty. Rejestr zabytków podaje, że kościół jest udostępniany zwiedzającym. Godziny mszy sprawdź przed wyjazdem na stronie parafii owinska.pl. W budynkach klasztornych działa ośrodek dla niewidomych dzieci, a informacje o nim są na niewidomi.edu.pl. Na obejrzenie kościoła i elewacji klasztoru wystarczy 30–45 minut. W pobliżu są pałac von Treskowów, Park Orientacji Przestrzennej i Dąb Bartek, więc łatwo połączyć je w półdniową wycieczkę.
Dlaczego to nie zabytkowa perełka
Jest w topce lokalnych przewodników — najbardziej znany zabytek gminy, nie nieoczywisty
Źródła
- Zabytek.pl (NID) — kościół pocysterski, obecnie parafialny pw. św. Jana Chrzciciela — https://zabytek.pl/en/obiekty/g-248322<br />
- Wikipedia — Klasztor Cysterek w Owińskach — https://pl.wikipedia.org/wiki/Klasztor_Cysterek_w_Owi%C5%84skach<br />
- Wikipedia — Kościół św. Jana Chrzciciela w Owińskach — https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_w_Owi%C5%84skach<br />
- Parafia św. Jana Chrzciciela w Owińskach — Początki — https://owinska.pl/poczatki-owinska-i-okolice/<br />
- Powiat poznański — Cysterskie Owińska — https://powiat.poznan.pl/cysterskie-owinska/<br />
- Nauka Przyroda Technologie (UP Poznań, 2011) — zespoły rezydencjonalne w gminie Czerwonak — https://npt.up-poznan.net/pub/art_3_46.pdf